Jak własne mechanizmy wpływają na terapię
Clark Baim podczas Letniej Szkoły DMM mówił, że już podczas pierwszego spotkania z pacjentem zastanawia się nad jego wzorcem przywiązania i strategiami adaptacyjnymi. To pozwala mu budować przestrzeń znajdującą się w strefie najbliższego rozwoju pacjenta, odpowiadającą na jego potrzeby i naturalnie angażującą go w proces terapeutyczny. Ale jednocześnie terapeuta sam ma swoją historię, własny wzorzec przywiązania, strategie obronne i często nierozwiązane traumy czy straty. W psychoterapii przywiązanie odgrywa kluczową rolę, ponieważ pokazuje, jak ludzie wykorzystują relacje do radzenia sobie z poczuciem zagrożenia. To zagrożenie może dotyczyć zarówno pacjenta, jak i terapeuty , wywołują je silne emocje, trudne problemy czy podobieństwa doświadczeń między nimi.
W tym kontekście warto przyjrzeć się badaniu przeprowadzonemu przez Michele Giannotti, Patricię Crittenden, Andreę Landini i Furio Lambruschi, które badało strategie adaptacyjne psychoterapeutów. Autorzy postawili pytanie: jak wzorce przywiązania terapeuty i jego strategie obronne wpływają na proces terapii i jak korelują z przywiązaniem pacjentów?
W badaniu wykorzystano Adult Attachment Interview (DMM-AAI) i zbadano trzy grupy uczestników: psychoterapeutów, pacjentów klinicznych i osoby z populacji ogólnej. Psychoterapeuci reprezentowali różne orientacje teoretyczne i poziomy doświadczenia; pacjenci mieli zdiagnozowane zaburzenia psychiczne, w tym zaburzenia nastroju i osobowości; a populacja ogólna stanowiła grupę porównawczą, osoby dorosłe bez doświadczenia terapeutycznego. Warto zaznaczyć, że badanie przeprowadzono wśród włoskich terapeutów, co może stanowić pewne ograniczenie przy generalizacji wyników na inne konteksty kulturowe.
Wyniki pokazały interesujący obraz. Osoby z populacji ogólnej stosowały przeważnie strategie bezpieczne lub normatywne, co świadczyło o stabilnej regulacji emocji i adaptacyjnym funkcjonowaniu w relacjach interpersonalnych. Traumy i nierozwiązane straty występowały rzadko. Pacjenci kliniczni natomiast często korzystali z ekstremalnych strategii przywiązaniowych. Niektórzy dystansowali się od emocji i bliskości (typ A wysokiego ryzyka), inni nadmiernie angażowali się w relacje, poszukując aprobaty (typ C wysokiego ryzyka), a jeszcze inni wykazywali mieszane strategie A/C, co wskazywało na niestabilność emocjonalną i trudności w utrzymaniu relacji. Traumy i nierozwiązane straty były tu znacznie częstsze niż w populacji ogólnej.
Psychoterapeuci okazali się grupą zróżnicowaną. Około 40% stosowało strategie ekstremalne (A5–A8 lub C5–C8), wskazujące na mechanizmy adaptacyjne w reakcji na trudne emocje i stres w pracy terapeutycznej. Jednocześnie około 60% wykazywało strategie bezpieczne lub normatywne (B1–B5, A1–A2, C1–C2), co sugerowało zdolność do adaptacyjnego funkcjonowania w relacjach terapeutycznych. Szczególnie interesujące było to, że psychoterapeuci częściej niż pacjenci wykazywali reorganizację w kierunku strategii typu B – świadomy lub nieświadomy proces przekształcania własnych mechanizmów obronnych w bardziej bezpieczne i zrównoważone wzorce (24,6% psychoterapeutów vs 6,8% pacjentów). To pokazuje, że doświadczenie zawodowe, refleksja nad sobą i superwizja mogą sprzyjać rozwojowi adaptacyjnych strategii przywiązania.
Znaczenie tych wyników jest ogromne. Psychoterapeuta z własną historią traumy czy nierozwiązanymi stratami jest w stanie korzystać z wypracowanych strategii adaptacyjnych, które pomagają mu utrzymać stabilność emocjonalną. Ale te same strategie mogą też ograniczać pełne wejście w perspektywę pacjenta. Świadomość własnych mechanizmów przywiązaniowych staje się więc narzędziem, pozwala wykorzystywać strategie obronne w sposób, który może minimalizować związane z nimi ograniczenia relacyjne i zwiększając skuteczność terapii.
Z podobną perspektywą przychodzi Franco Baldoni, który w artykule podkreśla znaczenie interakcji wzorców przywiązania pacjenta i terapeuty. Analiza konfiguracji pacjenta pozwala dostosować interwencje terapeutyczne do jego zdolności do przetwarzania informacji poznawczych i emocjonalnych. Pacjent typu A potrzebuje jasnych informacji i logicznego uporządkowania myśli, ale wymaga wsparcia w wyrażaniu emocji. Pacjent typu C potrzebuje terapeuty, który zachowa konsekwentne psychologiczne granice, aby regulować intensywne emocje i ich objawy somatyczne. Styl terapeuty może być komplementarny, zwłaszcza na początku terapii, aby uniknąć nadmiernej ekspozycji na stres.
Dynamika dopasowań w terapii jest wielowymiarowa. Kiedy terapeuta typu A spotyka pacjenta typu A, relacja może nadmiernie koncentrować się na logicznych aspektach, z pomijaniem trudnych tematów i tłumieniem negatywnych emocji. Dwie osoby typu C mogą popaść w koluzję emocjonalną, tworząc nierealistyczne oczekiwania wobec terapii. Spotkanie terapeuty i pacjenta o przeciwnych strategiach może wprowadzać częściową kompensację – dobre dopasowanie, ale też ryzyko nieporozumień. Natomiast terapeuta typu B integruje mentalizację, poznanie i afekt, dostosowując się do stylu pacjenta i tworząc opiekę spersonalizowaną.
Podsumowując, świadomość własnych mechanizmów przywiązaniowych i praca nad nimi staje się fundamentem profesjonalnej i świadomej praktyki psychoterapeutycznej, pozwalając efektywnie wspierać pacjenta i prowadzić terapię w sposób stabilny, refleksyjny i bezpieczny. Dodatkowo wyniki wspomnianego badania sugerują, że trening psychoterapeutów powinien uwzględniać pracę nad własnymi strategiami przywiązania, a superwizja i refleksja nad własnymi mechanizmami samoochronnymi mogą zwiększać empatię, zdolność mentalizowania i adaptacyjną regulację emocji w pracy z pacjentami. Dr Crittenden wielokrotnie podkreśla podczas prowadzonych przez nią szkoleń I we własnych publikacjach, jak ważne jest, aby osoby prowadzące psychoterapię rzetelnie znały swoje strategie przywiązaniowe. W tym celu własne doświadczenie Wywiadu Dotyczącego Więzi z Dorosłymi (AAI-DMM) oraz klasyfikacja przez wyszkolonego kodera mogą być niezastąpione.
Giannotti, M., Crittenden, P. M., Landini, A., & Lambruschi, F. (2025). Psychotherapists’ self-protective attachment strategies. Frontiers in Psychology, 16, Article 1637760. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1637760
Baldoni, F. (2024). A dynamic-maturational model (DMM) approach to psychotherapy, parental care and forensic assessment. Journal of Forensic Sciences & Criminal Investigation, 15(5), 555985. https://doi.org/10.19080/JFSCI.2024.15.555985